Tryktrak to gra dla dwóch osób, w której każdy gracz prowadzi 15 pionów po planszy z 24 polami. Celem jest doprowadzenie wszystkich pionów do własnego domu, a następnie zdjęcie ich z planszy. O wyniku decydują rzuty kośćmi, ale wybór ruchu wymaga planowania.
Przygotowanie planszy i cel gry
Do rozpoczęcia partii potrzebujesz kilku podstawowych elementów:
- planszy podzielonej na 24 podłużne pola, nazywane także liniami
- 15 pionów dla każdego gracza
- dwóch kości do gry
- bandy, czyli pasa rozdzielającego dwie połowy planszy
Pola tworzą cztery grupy po sześć. Każdy gracz ma własny dom, czyli sześć pól, do których musi doprowadzić wszystkie swoje piony. W standardowym oznaczeniu pola 1–6 tworzą dom czerwonych, a pola 19–24 dom białych. Konkretne kolory nie są jednak najważniejsze. Istotne jest to, że gracze poruszają się w przeciwnych kierunkach.
Białe piony przesuwają się w kierunku 1–12–13–24, czyli zgodnie z ruchem wskazówek zegara, a czerwone w stronę przeciwną, od 24 przez 13 i 12 do 1. Przed pierwszym ruchem trzeba ustawić piony w standardowej pozycji początkowej. Jeśli plansza nie ma numeracji, ustalcie wspólnie, które pola odpowiadają kolejnym numerom, aby każdy gracz miał jasno określony kierunek marszu.
Wygrywa osoba, która jako pierwsza doprowadzi wszystkie swoje piony do domu i zdejmie je z planszy.
Jak poruszać się pionami?
Każdy ruch rozpoczyna się od rzutu dwiema kośćmi. Wyniki oznaczają dwa oddzielne przesunięcia. Na przykład po wyrzuceniu 3 i 5 możesz przesunąć jeden pion o 3 pola, a drugi o 5, albo wykonać oba ruchy jednym pionem. W tym drugim przypadku przesuwasz go najpierw o wartość jednej kości, a potem o wartość drugiej.
Przebieg zwykłej tury wygląda tak:
- Rzuć dwiema kośćmi.
- Sprawdź, które pola są dostępne dla twoich pionów.
- Wykonaj ruch o liczbę pól z jednej kości, a następnie ruch o liczbę pól z drugiej.
- Jeśli wyrzucisz dublet, wykonaj cztery przesunięcia o wyrzuconą wartość.
Dublet oznacza identyczny wynik na obu kościach. Wyrzucenie 4 i 4 daje więc cztery ruchy po 4 pola, a nie dwa ruchy. Możesz wykonać je jednym pionem albo rozdzielić między kilka pionów, o ile każde przesunięcie jest legalne.
Pion może przeskakiwać pola zajęte przez inne piony. Miejsce, na którym kończy ruch, musi jednak spełniać określone warunki:
- pole jest puste
- na polu znajdują się twoje piony
- na polu znajduje się dokładnie jeden pion przeciwnika, który zostanie zbity
Jeśli możesz wykorzystać obie kości, musisz to zrobić. Gdy możliwe jest użycie tylko jednej wartości, wykonujesz jeden ruch. Jeżeli da się zagrać tylko jedną kością, ale obie wartości są dostępne osobno, należy wykorzystać większą z nich. Gdy nie da się wykonać żadnego legalnego ruchu, tracisz kolejkę.
Ostrzeżenie: nie możesz zakończyć ruchu na polu zajmowanym przez dwa lub więcej pionów przeciwnika. Takie pole jest zablokowane.
Zbijanie i powrót do gry
Jeśli przesuniesz pion na pole, na którym stoi dokładnie jeden pion przeciwnika, zbijasz go. Zbity pion trafia na bandę, czyli środkowy pas planszy. Samotny pion jest narażony na zbicie, dlatego ustawianie dwóch lub większej liczby pionów na jednym polu tworzy blokadę.
Gracz, który ma pion na bandzie, musi najpierw wprowadzić go z powrotem do gry. Nie może w tym czasie wykonywać zwykłych ruchów innymi pionami. Wprowadzenie odbywa się do domu przeciwnika, na pole wskazane przez wynik jednej z kości. Przykładowo, jeśli czerwony pion znajduje się na bandzie, a kości pokazują 2 i 5, możesz próbować wprowadzić go na pola 23 albo 20.
Wybrane pole musi być puste, zajęte przez twoje piony albo przez dokładnie jeden pion przeciwnika. Jeśli oba pola wejścia są zablokowane przez co najmniej dwa piony rywala, nie możesz wrócić na planszę i tracisz kolejkę. Jeżeli uda się wprowadzić pion, niewykorzystaną wartość drugiej kości możesz przeznaczyć na kolejny ruch, o ile jest legalny.
Końcówka gry – zdejmowanie pionów
Zdejmowanie pionów, nazywane też wyprowadzeniem ich na dwór, zaczyna się dopiero wtedy, gdy wszystkie 15 pionów znajduje się w twoim domu. Pionów pozostających poza domem nie można jeszcze usuwać z planszy.
Wartość kości odpowiada polu, z którego możesz zdjąć pion. Przykładowo gracz mający czerwone piony w swoim domu może po wyrzuceniu 1 i 5 zdjąć jeden pion z pola 1 oraz jeden z pola 5. Jeśli na wskazanym polu nie ma pionu, musisz wykonać zwykły ruch pionem znajdującym się dalej od dworu.
Gdy na dalszych polach nie ma już żadnego pionu, możesz wykorzystać wyższą wartość kości do zdjęcia pionu z najbardziej oddalonego zajętego pola. Przykład: masz piony na polach 5, 2 i 1, a wyrzucasz 4 i 4. Ponieważ na polu 4 nie ma twojego pionu, przesuwasz pion z pola 5 na pole 2. Po tym ruchu na dalszych polach nie zostaje już żaden pion, więc drugą kością możesz zdjąć pion z pola 2.
Zdejmowanie nie zawsze jest obowiązkowe. Jeśli zamiast tego możesz wykonać legalny ruch pionem w domu, możesz wybrać przesunięcie. Trzeba też uważać na zbicie. Jeżeli przeciwnik zbije twój pion przed zakończeniem wyprowadzania, pion trafia na bandę, a ty musisz najpierw wprowadzić go z powrotem i ponownie doprowadzić do własnego domu.
Punktacja i kostka dublująca
W pojedynczej partii zwycięzca zwykle otrzymuje jeden punkt. W meczu można jednak stosować dodatkowe zasady punktacji:
- zwykła wygrana daje 1 punkt
- gammon daje 2 punkty, gdy przegrany nie zdjął jeszcze żadnego pionu
- backgammon daje 3 punkty, gdy przegrany nie zdjął pionu, a jego pion pozostaje na bandzie lub w domu zwycięzcy
- kostka dublująca pozwala zwiększać stawkę meczu, jeśli obaj gracze akceptują podwojenie
Kostka dublująca jest opcjonalnym elementem dla bardziej zaawansowanych graczy. Początkowa stawka wynosi 1 i może być podwajana w trakcie meczu. W meczach stosuje się także zasadę Crawforda, która zabrania użycia kostki dublującej w partii poprzedzającej moment, gdy jednemu z graczy brakuje dokładnie jednego punktu do zwycięstwa.
Na pierwszą partię wystarczy zapamiętać trzy rzeczy: poruszaj pionami w swoim kierunku, nie wchodź na pola zablokowane przez dwa piony przeciwnika i nie zaczynaj zdejmowania, dopóki wszystkie piony nie znajdą się w twoim domu.
